2  R Çalışma Ortamı

Bir programlama dilini öğrenmeye başlarken çoğu zaman ilk odak noktası fonksiyonlar, paketler veya veri analizi teknikleri olur. Ancak güçlü bir temel oluşturabilmek için önce programlama ortamının nasıl çalıştığını anlamak gerekir. R ile çalışırken kodların nerede yazıldığı, nasıl çalıştırıldığı, neden script dosyalarının kullanıldığı ve çalışma sürecinin nasıl organize edildiği oldukça önemlidir.

Bu bölümün amacı, R ile ilk çalışma deneyimini oluşturmaktır. Burada yalnızca bazı düğmelere basmayı öğrenmek değil; R ile nasıl düşünülmesi gerektiğini anlamak hedeflenmektedir. Çünkü veri analizi sürecinde yalnızca sonuç üretmek yeterli değildir. Analizlerin düzenli, tekrar üretilebilir ve sürdürülebilir olması da gerekir.

Bu bölümde özellikle şu konular ele alınacaktır:

2.1 RStudio ile İlk Karşılaşma

RStudio ilk açıldığında birden fazla panelden oluşan bir çalışma ortamı görülür. Bu görünüm başlangıçta karmaşık gelebilir; ancak her panelin belirli bir görevi vardır.

Genellikle RStudio arayüzünde şu bölümler yer alır:

  • Script Editor
  • Console
  • Environment
  • Files / Plots / Packages / Help

İlk aşamada bu panellerin tamamını ayrıntılı şekilde bilmek gerekmez. Önemli olan temel çalışma mantığını kavramaktır:

Kodlar genellikle script dosyasında yazılır,
Console üzerinde çalıştırılır,
oluşan nesneler Environment panelinde görüntülenir.

Bu yapı zamanla doğal hale gelecektir.

2.2 Console Nedir?

Console, R komutlarının doğrudan çalıştırıldığı alandır. Yazılan kod çalıştırıldığında sonuç hemen görüntülenir.

Örneğin Console alanına aşağıdaki ifadeyi yazalım:

2 + 2
[1] 4

R sonucu doğrudan hesaplayacaktır.

Benzer şekilde:

sqrt(25)
[1] 5

veya:

x <- 10

x * 2
[1] 20

ifadeleri de Console üzerinde çalıştırılabilir.

Console hızlı denemeler yapmak için oldukça kullanışlıdır. Küçük hesaplamalar, fonksiyon denemeleri veya kısa kontroller için pratik bir çalışma alanı sağlar.

Ancak yalnızca Console kullanarak çalışmanın önemli bir sorunu vardır:

Console geçicidir.

R oturumu kapandığında Console geçmişi kaybolabilir veya düzensiz hale gelebilir. Özellikle uzun analizlerde yalnızca Console üzerinde çalışmak ciddi karmaşaya neden olur.

DikkatUyarı

Sadece Console üzerinde çalışmak, analiz sürecinin tekrar üretilebilirliğini zorlaştırır. Kodların script dosyalarında saklanması daha sağlıklı bir yaklaşımdır.

2.3 Script Dosyası Nedir?

Script dosyası, R kodlarının düzenli biçimde saklandığı metin dosyasıdır. Genellikle .R uzantısına sahiptir.

Script kullanmanın temel amacı şudur:

  • kodları kaybetmemek,
  • analiz sürecini belgelemek,
  • aynı işlemleri tekrar çalıştırabilmek,
  • analizleri paylaşabilmek.

Bir veri analizinin günler veya haftalar sürdüğü düşünüldüğünde, tüm kodların düzenli biçimde saklanması kritik hale gelir.

Script dosyası oluşturmak için RStudio’da genellikle şu yol izlenir:

File > New File > R Script

Açılan bölüm Script Editor alanıdır. Script dosyasına aşağıdaki kodları yazalım:

# İlk değişkenimizi oluşturalım.
x <- 10

# İkinci değişken
y <- 5

# Toplama işlemi
x + y
[1] 15

Bu kodlar henüz çalıştırılmış değildir. Script dosyası, kodların saklandığı çalışma alanıdır.

2.4 Kod Nasıl Çalıştırılır?

Script dosyasındaki kodları çalıştırmanın farklı yolları vardır.

En yaygın yöntemlerden biri:

Ctrl + Enter

kısayoludur.

İmlecin bulunduğu satır veya seçili kod bloğu çalıştırılır ve sonuç Console üzerinde görüntülenir.

Alternatif olarak üst kısımdaki Run düğmesi de kullanılabilir.

NotNot

Kodlar genellikle script dosyasında yazılır; ancak çalıştırıldığında sonuçlar Console üzerinde görüntülenir.

Aşağıdaki örneği deneyelim:

# Dikdörtgen alanı hesaplama örneği

uzunluk <- 12
genislik <- 5

alan <- uzunluk * genislik

alan
[1] 60

Bu örnek birkaç önemli kavramı birlikte göstermektedir:

  • nesne oluşturma,
  • atama operatörü,
  • matematiksel işlem,
  • sonuçların görüntülenmesi.

2.5 Console ve Script Arasındaki Fark

Yeni başlayanların en sık karıştırdığı konulardan biri Console ve Script arasındaki farktır.

Bu farkı anlamak oldukça önemlidir.

2.5.1 Console

  • geçici çalışma alanıdır,
  • hızlı denemeler için uygundur,
  • sonuçları hemen gösterir,
  • uzun vadeli analizler için uygun değildir.

2.5.2 Script

  • kodları kalıcı olarak saklar,
  • düzenli çalışma sağlar,
  • analizlerin tekrar çalıştırılmasına olanak tanır,
  • paylaşılabilir yapı sunar.

Bunu bir benzetmeyle düşünelim:

Console = taslak kâğıdı
Script = düzenli çalışma defteri

Küçük denemeler Console üzerinde yapılabilir; ancak ciddi veri analizi süreçlerinde kodların script dosyalarında tutulması gerekir.

İpucuİpucu

İyi bir veri analizi süreci, yalnızca doğru sonucu üretmek değil; aynı zamanda o sonucun nasıl üretildiğini tekrar gösterebilmektir.

2.6 İlk Script Dosyasını Kaydetmek

Kod yazarken düzenli aralıklarla script dosyasını kaydetmek önemlidir.

RStudio’da:

File > Save

veya:

Ctrl + S

kısayolu kullanılabilir.

Script dosyaları genellikle .R uzantısı ile kaydedilir.

Örneğin:

ilk_scriptim.R

gibi bir isim kullanılabilir.

Anlamlı dosya isimleri kullanmak ileride dosya yönetimini kolaylaştırır.

Örneğin:

veri_analizi.R
zaman_serisi_modeli.R
ggplot2_ornekleri.R

gibi isimler daha açıklayıcıdır.

2.7 Kod Yazarken Açıklama Satırları Kullanmak

Gerçek projelerde kod yalnızca çalıştırılmak için değil, daha sonra okunmak için de yazılır. Bu nedenle açıklama satırları kullanmak önemlidir.

R’de açıklama satırları # işareti ile yazılır.

# Öğrenci notlarını içeren vektör
notlar <- c(70, 80, 90, 65)

# Ortalama notu hesaplayalım
mean(notlar)
[1] 76.25

Açıklama satırları özellikle:

  • uzun analizlerde,
  • ekip çalışmalarında,
  • eski kodlara geri dönüldüğünde

büyük kolaylık sağlar.

Ancak açıklamalar gereksiz yere her satırı tekrar etmemelidir. İyi açıklama, kodun ne yaptığını değil; neden yapıldığını açıklar.

Kötü örnek:

# x'e 5 ata
x <- 5

Daha anlamlı örnek:

# Modelde kullanılacak başlangıç değeri
baslangic_degeri <- 5

2.8 Environment Paneli

RStudio’daki Environment paneli, mevcut oturum sırasında oluşturulan nesneleri gösterir.

Örneğin:

isim <- "Ali"
yas <- 30
maas <- 45000

Bu nesneler oluşturulduktan sonra Environment panelinde görüntülenir. Environment paneli, özellikle yeni başlayanlar için hangi nesnelerin bellekte bulunduğunu görmeyi kolaylaştırır.

Ancak yalnızca Environment paneline güvenmek iyi bir alışkanlık değildir. Çünkü gerçek analiz sürecinde esas önemli olan şey, nesnelerin script dosyasında nasıl oluşturulduğunun açık biçimde yazılmış olmasıdır.

2.9 Hata Yapmak Programlamanın Parçasıdır

Programlama öğrenirken hata mesajları görmek kaçınılmazdır. Bu durum normaldir. Hatta çoğu zaman programlama öğrenmenin önemli bir kısmı hata mesajlarını anlamayı öğrenmektir.

Örneğin:

ortalama(1,2,3)
Error in ortalama(1, 2, 3): "ortalama" fonksiyonu bulunamadı

Burada hata oluşmasının nedeni, R’de ortalama() adlı bir fonksiyon bulunmamasıdır.

Benzer şekilde:

x + y
[1] 15

ifadeleri, ilgili nesneler oluşturulmadan çalıştırılırsa hata verebilir.

Hata mesajları başlangıçta korkutucu görünebilir; ancak zamanla hangi hatanın ne anlama geldiğini öğrenmek programlama becerisinin önemli bir parçası haline gelir.

Not

Programlama öğrenirken amaç hata yapmamak değildir. Önemli olan, hataları okuyabilmek ve neden oluştuğunu anlayabilmektir.

2.10 Tekrar Üretilebilir Çalışma Mantığı

Veri analizinde en önemli kavramlardan biri tekrar üretilebilirliktir. Analizlerin yalnızca bir kez çalışması yeterli değildir; aynı veri ve aynı kod kullanıldığında aynı sonuçların yeniden elde edilebilmesi gerekir.

Bu nedenle:

  • kodlar script dosyalarında tutulmalı,
  • analiz adımları düzenli yazılmalı,
  • açıklama satırları kullanılmalı,
  • işlemler rastgele Console üzerinde bırakılmamalıdır.

İyi organize edilmiş bir script dosyası:

  • daha kolay anlaşılır,
  • daha kolay paylaşılır,
  • daha kolay güncellenir,
  • hata ayıklaması daha kolay olur.

R ve Quarto ekosistemi bu yaklaşımı desteklemek için güçlü araçlar sunmaktadır.

2.11 Temel Çalışma Alışkanlıkları

R öğrenmeye başlarken kazanılan çalışma alışkanlıkları ilerleyen süreçte büyük fark yaratır. Başlangıçtan itibaren düzenli çalışma kültürü oluşturmak önemlidir.

Önerilen bazı temel alışkanlıklar şunlardır:

  • kodları script dosyalarında saklamak,
  • anlamlı nesne isimleri kullanmak,
  • açıklama satırları eklemek,
  • analizleri küçük parçalara ayırmak,
  • proje klasörleri oluşturmak,
  • kodları düzenli kaydetmek.

Örneğin:

# Satış verileri
satis <- c(120, 150, 180, 200)

# Ortalama satış miktarı
ortalama_satis <- mean(satis)

ortalama_satis
[1] 162.5

Bu kod kısa olsa bile okunabilir ve anlaşılırdır. Kod yazarken yalnızca bilgisayarın değil, insanların da bu kodu okuyacağını unutmamak gerekir.

2.12 Mini Uygulama: İlk Analiz Akışı

Şimdi küçük bir örnek üzerinden temel çalışma mantığını birlikte görelim.

# Öğrenci notlarını içeren bir vektör oluşturalım.
notlar <- c(45, 60, 80, 30, 90)

# Ortalama notu hesaplayalım.
ortalama_not <- mean(notlar)

ortalama_not
[1] 61

Geçme notunun 50 olduğunu varsayalım.

# Her öğrencinin geçip geçmediğini kontrol edelim.
notlar >= 50
[1] FALSE  TRUE  TRUE FALSE  TRUE

Geçen öğrencilerin notlarını seçelim.

# 50 ve üzeri notları filtreleyelim.
gecenler <- notlar[notlar >= 50]

gecenler
[1] 60 80 90

Bu küçük örnek bile birçok temel kavramı birlikte göstermektedir:

  • nesne oluşturma,
  • vektör kullanımı,
  • fonksiyon çağırma,
  • mantıksal karşılaştırma,
  • veri filtreleme.

2.13 Sık Yapılan Hatalar

Yeni başlayanların sık yaptığı bazı hatalar vardır. Bunların farkında olmak öğrenme sürecini kolaylaştırır.

2.13.1 Kodları Kaydetmemek

Sadece Console üzerinde çalışmak, kodların kaybolmasına neden olabilir.

2.13.2 Anlamsız Nesne İsimleri Kullanmak

a <- 10
b <- 20
c <- a + b

yerine:

gelir <- 10
gider <- 20

toplam <- gelir + gider

daha okunabilir bir yapı sağlar.

2.13.3 Kodları Açıklamasız Yazmak

Özellikle uzun analizlerde açıklama satırları büyük kolaylık sağlar.

2.13.4 Her Şeyi Tek Parçada Yazmak

Uzun ve karmaşık kod blokları yerine işlemleri küçük ve anlamlı parçalara ayırmak daha sağlıklıdır.

2.14 Egzersizler

  1. Yeni bir script dosyası oluşturunuz.
  2. Script dosyasına iki sayı oluşturup toplamlarını hesaplayan kod yazınız.
  3. Kodları Ctrl + Enter ile çalıştırınız.
  4. Açıklama satırı ekleyiniz.
  5. yas ve maas adlı iki nesne oluşturunuz.
  6. Bu nesneleri kullanarak küçük bir hesaplama yapınız.
  7. mean() fonksiyonunu kullanarak bir sayı dizisinin ortalamasını hesaplayınız.
  8. Script dosyanızı anlamlı bir isimle kaydediniz.

2.15 Egzersiz Çözümleri

# İki sayının toplamı
x <- 10
y <- 20

x + y
[1] 30
# Yaş ve maaş bilgisi
yas <- 30
maas <- 45000

# Maaşın 12 aylık toplamı
maas * 12
[1] 540000
# Ortalama hesaplama
notlar <- c(70, 80, 90, 65)

mean(notlar)
[1] 76.25

2.16 Bölüm Özeti

Bu bölümde RStudio çalışma mantığı, Console ve Script farkı, ilk kodların yazılması, kod çalıştırma yöntemleri ve temel çalışma alışkanlıkları ele alındı.

Programlama öğrenirken amaç yalnızca komutları ezberlemek değildir. Daha önemli olan, düzenli ve tekrar üretilebilir çalışma alışkanlıkları geliştirmektir. Bu nedenle script kullanımı, açıklama satırları ve organize çalışma kültürü başlangıçtan itibaren önemlidir.

Bir sonraki bölümde R’de temel kullanım ve ilk komutlar ele alınacak; çalışma dizini, yardım sistemi, operatörler ve temel nesne mantığı daha ayrıntılı biçimde incelenecektir.